Chọn mẫu và nhận diện sai lệch dữ liệu
Sau bài này, em sẽ
- Học sinh phân biệt được tổng thể khảo sát và mẫu khảo sát trong tình huống đơn giản.
- Học sinh nhận diện được một cách chọn mẫu có nguy cơ gây sai lệch.
Khám phá: Hỏi ai để biết ý kiến cả trường?
Trường của Linh muốn khảo sát học sinh có muốn mở thêm câu lạc bộ sau giờ học hay không. Một bạn chỉ hỏi các thành viên câu lạc bộ bóng rổ. Kết quả thu được có thể đại diện cho toàn trường không? Vì sao?
Hãy thử quan sát mô phỏng: các cột cho biết tỉ lệ học sinh mỗi khối trong toàn trường và trong mẫu khảo sát.
So sánh từng cặp cột, rồi kéo các cột “Mẫu” để tỉ lệ của mẫu gần với tỉ lệ toàn trường hơn.
Kiến thức trọng tâm
Tổng thể khảo sát là toàn bộ những đối tượng mà ta muốn tìm hiểu. Mẫu khảo sát là một phần được chọn ra từ tổng thể để thu thập thông tin.
Mẫu có ích khi phản ánh tương đối phù hợp những đặc điểm liên quan đến câu hỏi khảo sát. Chọn nhiều người chưa chắc đã tạo ra mẫu tốt nếu cách chọn bỏ sót một nhóm hoặc tập trung quá nhiều vào nhóm khác.
Một số nguy cơ gây sai lệch: chỉ hỏi người dễ gặp; chỉ khảo sát một nhóm có đặc điểm riêng; người tự nguyện trả lời khác với người không tham gia; hoặc câu hỏi dẫn dắt người trả lời.
Muốn giảm nguy cơ sai lệch, cần xác định rõ tổng thể, chọn người từ nhiều nhóm liên quan và tránh chỉ khảo sát ở một nơi hay một thời điểm. Chọn ngẫu nhiên có thể hỗ trợ, nhưng vẫn cần xem mẫu có đủ phù hợp với mục đích khảo sát không.
Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Khảo sát hoạt động ngoại khóa
Nhà trường muốn biết học sinh toàn trường thích hoạt động nào. Một nhóm khảo sát 40 học sinh thuộc nhiều khối lớp và chọn ngẫu nhiên từ danh sách học sinh.
Xác định tổng thể: toàn bộ học sinh của trường.
Xác định mẫu: 40 học sinh được chọn để trả lời.
Nhận xét: cách chọn từ danh sách và có học sinh ở nhiều khối có cơ hội phản ánh đa dạng ý kiến hơn việc chỉ hỏi một lớp.
Ví dụ 2: Khảo sát việc đi học bằng xe đạp
Một bạn muốn biết học sinh trường mình thường đi học bằng phương tiện gì, nhưng chỉ hỏi các thành viên câu lạc bộ xe đạp.
Tổng thể: học sinh của trường.
Mẫu: thành viên câu lạc bộ xe đạp được hỏi.
Nhận diện nguy cơ: mẫu tập trung vào nhóm vốn có thể đi xe đạp nhiều hơn. Vì thế, kết quả có thể đánh giá cao tỉ lệ học sinh đi xe đạp.
Cách cải thiện: chọn học sinh từ nhiều lớp, không chỉ từ câu lạc bộ, chẳng hạn lấy ngẫu nhiên từ danh sách học sinh.
Ví dụ 3: Hỏi về bữa trưa ở trường
Một khảo sát về bữa trưa chỉ hỏi học sinh đang xếp hàng mua đồ ăn ở căn-tin.
Tổng thể: học sinh mà khảo sát muốn tìm hiểu về bữa trưa.
Mẫu: học sinh có mặt ở hàng căn-tin vào thời điểm khảo sát.
Nhận diện nguy cơ: những bạn mang cơm hoặc ăn ở nơi khác có thể bị bỏ sót. Đây là cách chọn mẫu dễ bỏ qua một số nhóm.
Cách cải thiện: khảo sát học sinh ở nhiều khu vực hoặc chọn người từ danh sách học sinh.
Lỗi hay gặp / Mẹo nhớ
Lỗi: nghĩ rằng mẫu càng đông thì kết quả luôn càng đáng tin. Mẫu đông nhưng chọn lệch vẫn có thể cho kết quả lệch.
Lỗi: nhầm mẫu với tổng thể. Hãy hỏi: “Ta muốn kết luận về tất cả những ai?” — đó là tổng thể; “Ta thực sự hỏi những ai?” — đó là mẫu.
Mẹo nhớ: kiểm tra ba điều: Ai được hỏi? Ai có thể bị bỏ sót? Cách chọn có nghiêng về nhóm nào không?
Tự kiểm tra nhanh
Muốn biết học sinh khối 10 thích môn thể thao nào, tổng thể khảo sát là ai?
Khảo sát về thói quen đọc sách nhưng chỉ hỏi thành viên câu lạc bộ đọc sách có nguy cơ gì?
Nêu một cách chọn mẫu phù hợp hơn nếu muốn tìm hiểu ý kiến của học sinh toàn trường.
Đáp án — chỉ xem sau khi tự làm
Toàn bộ học sinh khối 10.
Mẫu có thể tập trung vào những người thích đọc sách, nên chưa chắc phản ánh học sinh nói chung.
Chọn học sinh từ nhiều lớp hoặc khối bằng cách lấy ngẫu nhiên từ danh sách phù hợp với tổng thể cần khảo sát.